Marko Tešić κατά Σερβίας
ΕΔΔΑ, Τρίτο Τμήμα, απόφαση 4.11.2025, αρ. προσφ. 61891/19
Αντικείμενο
Επιβολή προστίμου σε δικηγόρο υπεράσπισης για περιφρόνηση του δικαστηρίου λόγω καυστικών εκφράσεων σε μη δημόσιες έγγραφες δικονομικές παρατηρήσεις – άρθρο 10 ΕΣΔΑ (ελευθερία της έκφρασης).
Πραγματικά περιστατικά
Ο προσφεύγων, δικηγόρος υπεράσπισης σε ποινική δίκη για απόπειρα ανθρωποκτονίας, υπέβαλε γραπτές «Ενστάσεις επί των αποδεικτικών μέσων», καταγγέλλοντας παρατυπίες στην καταγραφή των ενστάσεών του στα πρακτικά της δίκης. Χρησιμοποίησε έντονες εκφράσεις για τη συμπεριφορά της προεδρεύουσας δικαστού (π.χ. «εξωφρενική», «δικονομική κακοβουλία», «θέρμη του πάθους»).
Το εθνικό δικαστήριο του επέβαλε πρόστιμο 80.000 RSD για προσβολή του δικαστηρίου. Η έφεση και η συνταγματική προσφυγή απορρίφθηκαν.
Νομικό ζήτημα
Συνιστά η επιβολή προστίμου σε δικηγόρο για καυστικές εκφράσεις σε μη δημόσιες γραπτές δικονομικές παρατηρήσεις αναγκαίο περιορισμό της ελευθερίας της έκφρασης κατά το άρθρο 10 § 2 ΕΣΔΑ;
Κρίση του Δικαστηρίου
Το ΕΔΔΑ διαπίστωσε παραβίαση του άρθρου 10 ΕΣΔΑ.
Βασικά σημεία της αιτιολογίας
- Οι επίμαχες εκφράσεις εντάσσονταν στο πλαίσιο της επαγγελματικής αποστολής του δικηγόρου να υπερασπιστεί αποτελεσματικά τον εντολέα του.
- Οι παρατηρήσεις αφορούσαν τη διεξαγωγή της διαδικασίας και τη σύνταξη των πρακτικών, όχι την προσωπική ακεραιότητα της δικαστού.
- Το υπόμνημα είχε μη δημόσιο χαρακτήρα και απευθυνόταν αποκλειστικά στο δικαστήριο.
- Ακόμη και αν το ύφος ήταν σαρκαστικό ή καυστικό, συνιστούσε γνήσια δικονομική κριτική και όχι απλή εξύβριση.
- Τα εθνικά δικαστήρια δεν παρείχαν “σχετικούς και επαρκείς λόγους” για την επιβολή κύρωσης.
- Το πρόστιμο ήταν ιδιαίτερα υψηλό, με δυνητικό αποτρεπτικό (chilling) αποτέλεσμα στην άσκηση του δικηγορικού λειτουργήματος.
Το Δικαστήριο έκρινε ότι δεν επιτεύχθηκε δίκαιη ισορροπία μεταξύ της ανάγκης προστασίας του κύρους της Δικαιοσύνης και της ελευθερίας έκφρασης του δικηγόρου.
Διατακτικό
- Διαπιστώθηκε παραβίαση του άρθρου 10 ΕΣΔΑ.
- Επιδικάστηκαν:
- 680 € για περιουσιακή ζημία (επιστροφή προστίμου),
- 1.150 € για δικαστικά έξοδα.
Σημασία της απόφασης
Η απόφαση:
- Ενισχύει τη δικονομική ελευθερία λόγου των δικηγόρων.
- Επιβεβαιώνει ότι η καυστική κριτική σε δικαστικές πράξεις, όταν γίνεται στο πλαίσιο υπεράσπισης και με μη δημόσιο χαρακτήρα, προστατεύεται από το άρθρο 10 ΕΣΔΑ.
- Θέτει σαφή όρια στην επίκληση της «περιφρόνησης δικαστηρίου» ως εργαλείου πειθαρχικής καταστολής της υπερασπιστικής λειτουργίας.
Μειοψηφία
Η δικαστής Sancin διαφώνησε, κρίνοντας ότι:
- Ορισμένες εκφράσεις είχαν προσωπικό και έμφυλα υποτιμητικό χαρακτήρα,
- Τα εθνικά δικαστήρια ενήργησαν εντός του περιθωρίου εκτίμησής τους για τη διαφύλαξη του κύρους της Δικαιοσύνης,
- Το πρόστιμο δεν ήταν δυσανάλογο.
Εφαρμογή της απόφασης Tešić κατά Σερβίας στο ελληνικό δίκαιο
Σχετικό κανονιστικό πλαίσιο
- Άρθρο 14 § 1 Συντάγματος: ελευθερία έκφρασης
- Άρθρο 5 § 1 Συντάγματος: ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας
- Άρθρο 20 § 1 Συντάγματος: δικαίωμα παροχής έννομης προστασίας
- Άρθρο 6 § 1 ΕΣΔΑ: δικαίωμα αποτελεσματικής υπεράσπισης
- Άρθρο 10 ΕΣΔΑ (υπερνομοθετική ισχύς – άρθρο 28 § 1 Συντ.)
- Άρθρα 333, 171 § 1 στοιχ. δ΄ ΚΠΔ (πλήρης καταγραφή ισχυρισμών – απόλυτη ακυρότητα)
- Κώδικας Δικηγόρων (ν. 4194/2013), ιδίως άρθρα 38, 39 και 42
Πυρήνας της νομολογιακής αρχής
Σύμφωνα με το ΕΔΔΑ, η ελευθερία έκφρασης του δικηγόρου κατά την άσκηση της υπερασπιστικής του αποστολής απολαμβάνει αυξημένης προστασίας, ιδίως όταν:
- ασκείται εντός της δίκης,
- αφορά τη νομιμότητα της διαδικασίας ή τη σύνταξη των πρακτικών,
- εκφράζεται με μη δημόσιο, δικονομικό λόγο (π.χ. υπομνήματα, ενστάσεις),
- δεν αποσκοπεί σε προσωπική εξύβριση, αλλά σε κριτική δικαστικών πράξεων.
Εφαρμογή στο ελληνικό ΚΠΔ
Η καυστική ή έντονη διατύπωση δικηγορικών παρατηρήσεων:
- δεν ταυτίζεται με εξύβριση ή περιφρόνηση δικαστηρίου,
- δεν δύναται να επισύρει πειθαρχική ή χρηματική κύρωση, εφόσον:
- εντάσσεται στην προβολή δικονομικών ισχυρισμών,
- αποβλέπει στη διασφάλιση δικαιωμάτων του κατηγορουμένου,
- συνδέεται με ζητήματα που δύνανται να θεμελιώσουν ακυρότητα (π.χ. πλημμελής καταγραφή στα πρακτικά).
Ειδικότερα, η επισήμανση πλημμελειών στα πρακτικά συνδέεται άμεσα με:
- το άρθρο 333 ΚΠΔ (παρατηρήσεις επί αποδεικτικών μέσων),
- το άρθρο 171 § 1 στοιχ. δ΄ ΚΠΔ, καθώς η μη καταγραφή ουσιωδών ισχυρισμών ιδρύει απόλυτη ακυρότητα.
Σχέση με το πειθαρχικό δίκαιο των δικηγόρων
Κατά το άρθρο 38 Κώδικα Δικηγόρων, ο δικηγόρος οφείλει να ενεργεί με αξιοπρέπεια· πλην όμως:
- η αξιοπρέπεια δεν ταυτίζεται με άνευρη ή αποστειρωμένη γλώσσα,
- η δεοντολογία δεν δύναται να λειτουργεί αποτρεπτικά (chilling effect) εις βάρος της υπεράσπισης,
- κάθε κύρωση πρέπει να πληροί την αρχή της αναλογικότητας (άρθρο 25 § 1 Συντ.).
Η επιβολή προστίμου ή πειθαρχικής ποινής για δικονομική κριτική αντίκειται στο άρθρο 10 ΕΣΔΑ, όπως ερμηνεύεται από το ΕΔΔΑ.
Στάθμιση συμφερόντων
Κατά το πρότυπο της απόφασης Tešić:
- Το κύρος της Δικαιοσύνης δεν πλήττεται από αιχμηρή, πλην όμως θεσμική, κριτική.
- Αντιθέτως, πλήττεται όταν περιορίζεται η υπερασπιστική λειτουργία μέσω κυρώσεων.
- Η κρατική παρέμβαση δεν είναι «αναγκαία σε δημοκρατική κοινωνία» όταν:
- το μέτρο είναι αυστηρό,
- η αιτιολογία γενική,
- η έκφραση αφορά τη διαδικασία και όχι το πρόσωπο του δικαστή.
«Η επιβολή κύρωσης σε δικηγόρο για καυστικές, πλην όμως δικονομικά συναφείς και μη δημόσιες εκφράσεις, παραβιάζει το άρθρο 10 ΕΣΔΑ, σε συνδυασμό με τα άρθρα 14, 20 και 25 Συντ., και επιφέρει ανεπίτρεπτο περιορισμό της υπερασπιστικής λειτουργίας».
